باکره و کودک با حَنّای قدیس و یحیای تعمیددهنده

باکره و کودک با حَنّای قدیس و یحیای تعمیددهنده که بیشتر با عنوان «کارتون برلینگتون هاوس» شناخته می‌شود، طراحی بزرگی از لئوناردو داوینچی است. ابعاد و قالب اثر نشان می‌دهد که احتمالاً به‌عنوان طرح مقدماتی برای یک نقاشی تهیه شده، هرچند هیچ اثر باقی‌مانده‌ای از لئوناردو مستقیماً بر اساس آن ساخته نشده است. ممکن است این طراحی در آماده‌سازی برای سفارشی از لویی دوازدهم فرانسه خلق شده باشد که یا از میان رفته یا هرگز اجرا نشده است. این اثر تنها طراحی در ابعاد بزرگ از لئوناردو است که تا امروز باقی مانده است.

سوژه‌ی اثر دو مضمون رایج در نقاشی فلورانسی قرن پانزدهم را با یکدیگر ترکیب می‌کند: باکره و کودک با یحیای تعمیددهنده، و باکره و کودک با حَنّای قدیس. ترکیب‌بندی به‌شکل چشمگیری پیچیده است. زانوهای دو زن در جهت‌های متفاوتی قرار گرفته‌اند؛ زانوهای مریم مقدس به سمت چپ و بیرون از قاب متمایل‌اند، در حالی که بالاتنه‌اش با چرخشی شدید به سمت راست پیچیده و حرکتی مارپیچ و سیال ایجاد کرده است. با این حال، در حالی که پایین‌تنه‌ی دو زن در جهت‌های متفاوت قرار دارد، صورت‌هایشان به سوی یکدیگر چرخیده و چنان نزدیک به هم بازتاب یافته‌اند که مرز میان بالاتنه‌هایشان تقریباً از بین می‌رود؛ گویی هر دو بخشی از یک پیکره‌ی واحد هستند. این انرژی چرخشی به بدن مسیح کودک نیز منتقل می‌شود؛ حضرت مریم او را تقریباً افقی نگه داشته، در حالی که بدن کودک حول محور خود می‌چرخد، به‌طوری‌که نیمه‌ی پایین بدن رو به بالا و نیمه‌ی بالایی رو به پایین قرار گرفته است.

دو جفت چهره نیز با دقت در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند: جهت نگاه و نورپردازی چهره‌ی مسیح بازتابی از مادرش است، در حالی که یحیای تعمیددهنده با حَنّای قدیس قرینه می‌شود. در تبادل نگاه‌ها، نمایشی آرام و ظریف شکل می‌گیرد. حَنّا با محبتی سرشار از ستایش به مریم لبخند می‌زند؛ شاید در بزرگداشت زنی که تمام نسل‌ها او را مبارک خواهند خواند. مریم به مسیح نگاه می‌کند و مسیح دست خود را به نشانه‌ی برکت بر فراز پسرخاله‌ی بزرگ‌ترش، یحیی، بلند کرده است. یحیی نیز با وجود سن بیشتر، فروتنانه این برکت را می‌پذیرد و به سخنان آینده‌ی خود اشاره دارد که حتی خود را «شایسته‌ی گشودن بند کفش‌های او» نمی‌دانست. انگشت اشاره‌ی برافراشته‌ی حَنّا که در نزدیکی سر کودکان به سوی آسمان اشاره می‌کند، گویی سرچشمه‌ی حقیقی این برکت را نشان می‌دهد؛ حرکتی چندپهلو و مشخصه‌ی آثار لئوناردو که بعدها در شام آخر و یحیای تعمیددهنده نیز تکرار شد.

پ.ن. با آثار ناتمام لئوناردو داوینچی آشنا شوید! برای خواندن مطالب بیشتر درباره‌ی این استاد ایتالیایی، مقاله‌های زیر را ببینید.