Jan van der Heyden
Op de voorgrond ligt een bijbel open bij de bekende zin uit Prediker: “IJdelheid der ijdelheden, alles is ijdelheid.” Als een strenge docent die zijn betoog kracht bijzet, lijkt het boek ons rechtstreeks te confronteren met zijn boodschap: alle aardse kennis, schoonheid en verwezenlijkingen zijn uiteindelijk zinloos, want de dood wist alles wat we verzamelen uit.
Dit soort schilderijen – bekend als vanitas-stillevens – hebben een lange traditie. Aanvankelijk dienden ze als morele waarschuwingen tegen overdaad en plezier, maar hier gaat het verder. De afgebeelde voorwerpen staan voor het geheel van de wereldse cultuur, dus niet alleen maar luxe, maar ook intellect en nobele ambities. Een open atlas van Willem Blaeu herinnert aan de start van de Nederlandse ontdekkingsreizen en het ontstaan van de Republiek, te beginnen met de eerste overwinning in de Opstand bij Bergen op Zoom. Van daaruit toont de compositie hoe ver de Nederlandse handel reikte: een Turks tapijt, Chinese zijde en porselein, Japanse wapens en zelfs een opgezet gordeldier uit Zuid-Amerika.
Ook de klassieke cultuur, het fundament van de Europese beschaving, is aanwezig. Boven de open haard is de tragedie van Dido te zien, terwijl een afbeelding van Minerva het Duitse kabinet siert, als symbool van wijsheid en leergierigheid. Aardse en hemelse wereldbollen tillen de compositie naar een universele schaal en suggereren de onmetelijkheid van de menselijke kennis van zowel aarde als de hemel.
Van der Heyden schilderde deze veelomvattende meditatie op 75-jarige leeftijd, in het jaar van zijn dood. De boodschap van het werk is onlosmakelijk verbonden met het besef dat het einde van het leven nadert.
Fijne zondag!
PS Kun je raden wat de atlas en de wereldbollen symboliseren? Deze voorwerpen werden vaak gebruikt in de Nederlandse kunst, onder meer in twee fascinerende portretten van wetenschappers door Vermeer!