Jan van der Heyden
Na pierwszym planie leży Biblia, otwarta na znanym fragmencie z Księgi Koheleta: „Marność nad marnościami i wszystko marność”. Niczym surowy wykładowca podkreślający swoją tezę, księga wydaje się bezpośrednio konfrontować widza z przekazem: wszelka ziemska wiedza, piękno i osiągnięcia są ostatecznie daremne, ponieważ śmierć wymazuje wszystko, co zgromadziliśmy.
Obrazy tego rodzaju – znane jako martwe natury vanitas – mają długą tradycję. Początkowo służyły jako moralne ostrzeżenie przed nadmiarem i przyjemnościami, ale tutaj ich zakres jest znacznie szerszy. Przedstawione przedmioty symbolizują całość kultury światowej, obejmującą nie tylko luksus, ale także intelekt i szlachetne aspiracje. Otwarty atlas Willema Blaeu przypomina początki holenderskich odkryć geograficznych i narodziny republiki, począwszy od pierwszego zwycięstwa w wojnie o niepodległość pod Bergen op Zoom. Stamtąd kompozycja śledzi globalny zasięg holenderskiego handlu: turecki dywan, chiński jedwab i porcelana, japońska broń, a nawet wypchany pancernik z Ameryki Południowej.
Obecna jest również kultura klasyczna – fundament cywilizacji europejskiej. Nad kominkiem pojawia się tragedia Dydony, a niemiecką szafkę zdobi wizerunek Minerwy, symbolizującej mądrość i wiedzę. Globusy ziemskie i niebieskie nadają kompozycji uniwersalny wymiar, sugerując ogrom ludzkiej wiedzy zarówno o ziemi, jak i niebie.
Van der Heyden namalował tę kompleksową medytację w wieku 75 lat, w roku swojej śmierci. Przesłanie dzieła jest nierozerwalnie związane ze świadomością zbliżającego się końca życia.
Miłej niedzieli!
P.S. Czy wiecie, co mogą symbolizować atlas i globusy? Przedmioty te były często wykorzystywane w sztuce holenderskiej, w tym w dwóch fascynujących portretach naukowców autorstwa Vermeera!